Kapıyı kilitleyip kilitlemediğimi defalarca kontrol ediyorum, normal mi?

Ne zaman takıntı sayılır?

Ayırt edici ölçütler şunlar: davranış günde bir saatten fazla zaman alıyor mu, işinize ya da günlük yaşamınıza engel oluyor mu, yapmadığınızda yoğun kaygı yaşıyor musunuz, kendiniz de bunun gereksiz olduğunu düşündüğünüz hâlde durduramıyor musunuz? Bu sorulara evet diyorsanız tablo değerlendirilmelidir.

Döngü nasıl işler?

Döngünün nasıl işlediğini anlamak, tedavinin de mantığını verir. Önce bir düşünce gelir: "Kapıyı açık bıraktım, eve hırsız girecek." Bu düşünce yoğun kaygı yaratır. Kaygıyı azaltmak için kontrol edersiniz. Kontrol ettiğinizde rahatlarsınız. İşte sorun tam burada: beyin "kontrol ettiğim için kötü bir şey olmadı" bilgisini kaydeder. Böylece bir sonraki sefer kontrol etme ihtiyacı daha güçlü gelir. Yani rahatlatan şey, aslında tabloyu büyüten şeydir.

Ayrıca kontrol ettikçe emin olma duygusu azalır. Bir davranışı defalarca tekrarlamak, hafızayı netleştirmez, tam tersine bulanıklaştırır. Bu yüzden "bir kez daha bakayım emin olayım" çözüm üretmez.

Tedavi bu döngüyü hedefler

Tedavi bu döngüyü hedefler. En etkili yöntem, maruz bırakma ve tepki önleme olarak bilinen çalışmadır. Mantığı şudur: kaygı yaratan duruma girip kontrol davranışını yapmamak ve kaygının kendiliğinden düştüğünü deneyimlemek.

Nasıl uygulanır? Kademeli olarak. Örneğin kapıyı bir kez kilitleyip, bir kez bakıp evden çıkmak ve geri dönmemek. İlk denemelerde kaygı yükselir; ancak geri dönülmediğinde kaygının yarım saat içinde belirgin biçimde düştüğü görülür. Bu deneyim tekrarlandıkça döngü zayıflar. Çalışma bir uzman eşliğinde planlandığında sonuç belirgin biçimde daha hızlı alınır.

Kendi başınıza deneyebilecekleriniz

Kendi başınıza deneyebileceğiniz birkaç şey var. Kontrol sayısını kademeli azaltın: üç kereyi ikiye, ikiyi bire indirin. Kontrol ederken bilinçli bir biçimde ve yüksek sesle söyleyin: "Saat sekiz, kapıyı kilitledim." Bu, tek bir net anı oluşturur. Fotoğraf çekmek gibi çözümler ise genellikle işe yaramaz; çünkü fotoğrafa bakma davranışı yeni bir kontrol biçimine dönüşür. Aynı şekilde başkasına "kapattım değil mi?" diye sormak da bir güvence arama davranışıdır ve azaltılmalıdır.

Tedavi tarafında bilişsel davranışçı terapi ilk sıradadır. Gerekli görülürse hekim değerlendirmesiyle ilaç tedavisi eklenir; bu tabloda kullanılan ilaçların etkisi genellikle birkaç hafta içinde başlar ve terapiyle birlikte sonuç daha iyi olur.

Bir de şunu ekleyelim: obsesif kompulsif bozuklukta kontrol etme dışında başka biçimler de görülür. Temizlik ve bulaşma takıntıları, simetri ve düzen takıntıları, sayma, tekrar etme, zihinsel ritüeller, istenmeyen düşüncelerle uğraşma. Bunlardan birkaçı bir arada bulunabilir.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Şu durumlarda uzmana başvurun:

• Davranış günde bir saatten fazla zaman alıyorsa
• Evden çıkmanızı geciktiriyorsa
• İşe geç kalmanıza yol açıyorsa
• Yakınlarınızı da sürece dâhil ediyorsanız
• Kaygınız yapmadığınızda dayanılmaz düzeye çıkıyorsa
• Tabloya çökkünlük eklendiyse

Obsesif kompulsif bozukluk tedaviye iyi yanıt veren bir tablodur; ne kadar erken başlanırsa döngü o kadar az yerleşir.