Psikiyatri ilaçları uyuşturucu gibi midir, bağımlılık yapar mı?

Bağımlılık ne demek?

Önce bağımlılığın ne demek olduğunu netleştirelim. Bağımlılıkta şu belirtiler vardır: aynı etkiyi almak için dozu artırma ihtiyacı, ilacı bırakamama, elde etmek için çaba harcama, kullanmadığında yoğun istek duyma, zarar gördüğü hâlde kullanmayı sürdürme. Bu tabloyu, ilacı bıraktığınızda bedenin geçici olarak zorlanmasıyla karıştırmamak gerekir; ikisi aynı şey değildir.

İlaç gruplarına göre durum

Antidepresanlar bağımlılık yapmaz. Doz artırma ihtiyacı doğurmazlar, keyif verici etkileri yoktur, kullanmayan birinde "iyi hissettirme" yapmazlar ve ilaç arama davranışına yol açmazlar. Ani kesildiklerinde görülen baş dönmesi, elektriklenme, bulantı gibi belirtiler kesilme belirtileridir ve bağımlılığın değil, bedenin uyum sürecinin sonucudur. Bu yüzden antidepresanlar kademeli azaltılarak bırakılır.

Benzodiazepin grubu ise farklıdır. Kaygıyı ve huzursuzluğu hızla azaltan, uyku için de kullanılan bu ilaçlar düzenli ve uzun süreli kullanıldığında gerçek anlamda fiziksel bağımlılık yapabilir. Zamanla aynı etki için daha yüksek doz gerekebilir, ani kesildiğinde huzursuzluk, titreme, uykusuzluk ve ciddi durumlarda nöbet görülebilir. Bu yüzden kılavuzlar bu ilaçların kısa süreli ve belirli durumlarda kullanılmasını önerir. Bu, "asla kullanılmaz" demek değildir; panik atak, ağır kaygı ya da kriz dönemlerinde kısa süreli kullanımı hayat kalitesini belirgin biçimde artırır. Önemli olan süreyi ve dozu hekimle birlikte yönetmektir.

Uyaran grubu ilaçlar, yani dikkat eksikliği tedavisinde kullanılanlar da ayrı bir başlıktır. Bu ilaçlar kötüye kullanım potansiyeli taşır ve bu nedenle kırmızı reçeteyle verilir. Ancak tanısı doğru konmuş bir kişide, hekim kontrolünde ve önerilen dozda kullanıldığında bağımlılık gelişme riski düşüktür. Hatta araştırmalar, tedavi edilmemiş dikkat eksikliğinin madde kullanım riskini artırdığını, tedavinin ise bu riski azalttığını göstermektedir.

Antipsikotikler, duygudurum düzenleyiciler ve uyku için kullanılan bazı yeni kuşak ilaçlar bağımlılık yapmaz. Bunların kendine göre yan etkileri ve izlem gereksinimleri vardır, ancak madde bağımlılığı bu listede değildir.

İyi hissetmek bağımlılık mı?

Peki "ilaç kullanınca kendimi iyi hissediyorum, bu bağımlılık mı?" Hayır. Tedavi işe yaradığı için iyi hissetmek bağımlılık değildir. Tansiyon ilacı alan biri tansiyonu düştüğü için iyi hisseder; buna bağımlılık denmez. Kıstas, ilacın sizde bir istek ve arayış yaratıp yaratmadığıdır.

Güvenli kullanım

Güvenli kullanım için birkaç pratik nokta var. İlacınızı yalnız size yazılan dozda kullanın; kendi kararınızla artırmayın. Kaygı ilaçlarını "ne zaman istersem" mantığıyla değil, hekiminizin tarif ettiği biçimde kullanın; düzensiz kullanım hem etkiyi azaltır hem de bağımlılık riskini artırır. İlacınızı başkasıyla paylaşmayın. Alkolle birlikte kullanmayın, özellikle kaygı ve uyku ilaçlarında bu tehlikelidir. Reçetesiz alınan uyku ürünlerini ve bitkisel takviyeleri hekiminize söylemeden eklemeyin.

Geçmişinizde alkol ya da madde kullanım sorunu varsa bunu mutlaka paylaşın. Bu bilgi, hekimin ilaç seçimini değiştirir ve sizi korur. Saklanan bilgi, riskli bir ilacın yazılmasına yol açabilir.

Ne zaman hekimle görüşmeli?

Şu durumlarda hekiminizle görüşün: ilacınızın etkisinin azaldığını ve daha fazlasına ihtiyaç duyduğunuzu fark ettiyseniz, ilacı bulamadığınızda yoğun huzursuzluk yaşıyorsanız, hekimin önerdiğinden fazla kullanmaya başladıysanız ya da bırakmayı denediğinizde zorlandıysanız. Bunlar utanılacak şeyler değil, yönetilmesi gereken durumlardır.