Terapist bana ne yapacağımı söyleyecek mi?

Bu soru neden bu kadar sık sorulur?

Bu sorunun bu kadar sık sorulmasının bir nedeni var. Zorlanan bir insan çoğu zaman "birisi bana doğrusunu söylesin" arzusuyla gelir; kararsızlık yorucudur ve dışarıdan gelecek net bir talimat cazip görünür. Terapistin bunu yapmamasının nedeni bilgisizlik ya da kaçamak değildir. Hayatınızla ilgili büyük kararların sorumluluğunu başkasına devretmek, kısa vadede rahatlatır ama uzun vadede sizi kendi yargınıza güvenemeyen biri hâline getirir. Terapinin amacı tam tersidir: kendi kararlarınızı verebilir hâle gelmeniz.

Meslek etiği de bunu destekler. Psikologların uyduğu etik ilkeler, danışanın özerkliğine saygıyı ve kendi hayatı hakkında karar verme hakkını temel ilkeler arasında sayar; uzman kendi değerlerini ve tercihlerini danışana dayatamaz ^[1]. "Boşan" ya da "boşanma" demek, uzmanın kendi hayat görüşünü sizin hayatınıza yerleştirmek olur. Bunun yerine terapist, evlilikte sizi asıl yoranın ne olduğunu, hangi seçeneğin hangi bedeli olduğunu ve neyi göze alıp neyi alamadığınızı birlikte görmenizi sağlar. Karar sizde kalır; ama artık sisin içinde değil, açık havada verilir.

Terapist ne zaman yönlendirir?

Bununla birlikte "terapist hiç yönlendirmez" demek de doğru değildir. Yaklaşımlar arasında bu konuda gerçek bir fark vardır. Bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış yaklaşımlar oldukça yönlendiricidir: terapist gündem belirler, beceri öğretir, düşünce kayıtları ve kademeli deneyler gibi ev ödevleri verir ve bir sonraki görüşmede bunları birlikte gözden geçirir ^[3]. Uykusuzlukla çalışırken "bu hafta yatağa yalnız uykunuz gelince girin, gece uyanınca on beş dakika sonra kalkın" gibi çok net yönergeler alırsınız. Panik atakla çalışırken kaçındığınız yerlere hangi sırayla gideceğiniz birlikte planlanır. Bunlar tavsiye değil, tedavinin kendisidir.

Psikodinamik, şema odaklı ya da kişi merkezli yaklaşımlarda ise terapist daha az yönlendirir; sorular sorar, tekrar eden kalıpları gösterir, o an odada olup biteni fark etmenizi sağlar. Burada "ne yapmalıyım" sorusunun cevabı, "bu soruyu her sorduğunuzda neyi yapmaktan kaçındığınızı fark ediyor musunuz" olabilir. Bu bazen sinir bozucu gelir; ama kararı erteleme biçiminizin kendisi çoğu zaman sorunun parçasıdır ve iyi bir terapist bunu ustaca kullanır.

Tavsiye istemek yanlış mı?

Peki tavsiye istemek yanlış mı? Hayır. Terapistinizden açıkça "burada sizin görüşünüz benim için önemli" diyebilirsiniz. İyi bir terapist sizi tamamen boşlukta bırakmaz; kendi görüşünü sizin görüşünüzün yerine koymadan paylaşabilir: "Anlattıklarınıza bakınca bu ilişkide sınır koymakta zorlandığınızı görüyorum; bu durumu değiştirmeden ayrılsanız da benzer bir ilişkiye girme ihtimaliniz var" gibi bir cümle, bir talimat değildir ama size yol gösterir. Fark, "şunu yap" ile "şunu görüyor musun" arasındadır.

Bazı konularda terapist açıkça ve net biçimde yönlendirir; bunlar güvenlikle ilgili durumlardır. Kendinize ya da başkasına zarar verme düşüncesi, şiddet gören bir ilişki, alkol ya da madde kullanımının kontrolden çıkması, aşırı kilo kaybı gibi durumlarda terapist tarafsız bir aynaya dönüşmez; ne yapmanız gerektiğini söyler, gerekirse psikiyatriste yönlendirir ve bir güvenlik planı hazırlar. Etik ilkeler burada danışanın özerkliğinden önce yaşamını ve güvenliğini korumayı gerektirir ^[1]. Acil bir tehlike hissettiğinizde terapi saatini beklemeden 112'yi aramanız gerektiğini de her terapist ilk görüşmede söyler.

Doğru cevabı terapist mi bilir?

Sık karşılaşılan bir yanılgı, terapistin "doğru cevabı bildiği ama söylemediği" düşüncesidir. Oysa çoğu hayat kararının tek bir doğrusu yoktur. Bir işi bırakmanın ya da bir ilişkiyi sürdürmenin doğruluğu; sizin değerlerinize, dayanma gücünüze, seçeneklerinize ve neyi göze alabildiğinize bağlıdır. Terapist bunları sizden daha iyi bilemez. Bildiği şey, bu bilgiye nasıl ulaşacağınızdır: hangi soruların sorulacağı, hangi korkuların gerçek hangilerinin abartılı olduğu, kararı ertelemenin size neye mal olduğu. Terapinin verdiği, cevap değil cevaba giden yoldur.

Motivasyonel görüşme yaklaşımı bu konuya güzel bir örnektir. Değişmek isteyen ama karar veremeyen kişilerle çalışırken terapist, kişiyi bir yöne itmek yerine kendi içindeki iki sesi konuşturur: "bir yanım bırakmak istiyor, bir yanım korkuyor" ikilemi açığa çıkarılır. Araştırmalar, insanların dışarıdan gelen ikna yerine kendi ağızlarından çıkan gerekçelerle çok daha kalıcı biçimde değiştiğini gösterir ^[4]. Yani terapistin size ne yapacağınızı söylememesi, tembellik değil bilinçli bir tercihtir; sizin ağzınızdan çıkan karar, onun ağzından çıkan tavsiyeden çok daha güçlüdür.

Beklentinizi baştan söyleyin

Terapiden somut yönlendirme bekliyorsanız bunu ilk görüşmede söylemek en iyisidir. "Ben biraz daha yapılandırılmış, ödevli bir çalışma istiyorum" ya da "Bana yol gösterilmesini istiyorum, sadece dinlenmek bana yetmiyor" demek terapistin yaklaşımını sizinle uyumlu hâle getirmesine yardım eder. Bazı terapistler bunu doğal olarak yapar, bazıları için bu sizin tercihinizi bilmekle mümkündür. Terapi bir hizmet ilişkisidir; ne istediğinizi söylemek hakkınızdır.

Bir de tersi olur: bazı kişiler terapistin fazla yönlendirmesinden rahatsız olur. "Ne yapacağımı söylemesini istemiyorum, anlaşılmak istiyorum" duygusu da geçerlidir. Bunu da açıkça söyleyin; iyi bir terapist ritmini ve üslubunu size göre ayarlar. Uyum sağlanamıyorsa yaklaşımı ya da uzmanı değiştirmek meşrudur; terapötik ilişkinin kalitesi, kullanılan yöntem kadar sonucu belirler ^[2].

Sık sorulanlar

Şu sorular sık gelir. "Terapist bana kızacak mı, yanlış yaptığımı söyleyecek mi?" Hayır; terapist yargılamak için değil anlamak için oradadır, ama size zarar veren bir örüntüyü açıkça adlandırır. "Ödev verirse yapmak zorunda mıyım?" Zorunda değilsiniz, ancak ödevler değişimin gerçekleştiği yerdir; yapamadığınızda bunun nedenini konuşmak da terapinin parçasıdır. "İlaç almam gerektiğini söyleyebilir mi?" Psikolog ilaç yazamaz ama gerekli görürse sizi bir psikiyatriste yönlendirir; psikiyatrist ise ilaç konusunda seçenekleri sizinle birlikte değerlendirir.

Yönlendirme ve tavsiye farkı

Yönlendirme ile tavsiye arasındaki farkı somut bir örnekle göstermek yararlı olabilir. Diyelim ki işinizden nefret ediyorsunuz ve "istifa edeyim mi" diye geldiniz. Tavsiye veren biri "et" ya da "etme" der. Terapist ise şunları sorar: İşin nefret ettiğiniz kısmı ne, bu kısım başka bir işte de sizi bulur mu, istifa düşüncesi ne zaman güçleniyor, geçmişte benzer kararları nasıl verdiniz ve sonuçları nasıl oldu, istifa ettiğinizde en çok neyi kaybetmekten korkuyorsunuz? Bu soruların sonunda karar hâlâ sizindir; ama artık "nefret ediyorum" cümlesinin arkasında bir sınır koyma sorunu mu, bir tükenmişlik mi yoksa gerçekten yanlış bir iş mi olduğunu bilirsiniz. Bu üç durumun çözümü birbirinden tamamen farklıdır ve bunu yalnızca siz görebilirsiniz.

Terapistin net biçimde bilgi verdiği alanlar da vardır ve bunları tavsiye ile karıştırmamak gerekir. Panik atağın kalp krizi olmadığı, kaygının bedende nasıl bir döngü oluşturduğu, uykunun nasıl düzenlendiği, bir ilacın etkisinin kaç haftada başladığı gibi konularda terapist bildiklerini açıkça anlatır; bu, psikoeğitim denen ve çoğu yaklaşımın parçası olan bir adımdır. "Şu durumda ne yapmalıyım" sorusuna "kaygı anında nefesinizi şöyle düzenleyin, şu düşünceyi şöyle sınayın" gibi beceri temelli cevaplar da bu kapsamdadır. Yani terapist size ne yapacağınızı söylemez derken kastedilen, hayat kararlarınızdır; beceriler ve bilgi konusunda son derece somuttur.

Terapistin kendi deneyimleri

Terapistin kendi deneyimlerini paylaşıp paylaşmayacağı da sık merak edilir. Çoğu terapist kendi hayatını odaya taşımaz; bu, size ait olan zamanı sizin için kullanmak ve sizin çözümünüzün terapistin çözümüne benzemesi baskısını yaratmamak içindir. Bazı yaklaşımlarda terapist sınırlı ölçüde kendinden söz edebilir, ama bunu hep sizin sürecinize hizmet edecek biçimde yapar. "Siz olsanız ne yapardınız" sorusuna alacağınız cevap genellikle "ben siz değilim, ama sizin için önemli olanı birlikte bulabiliriz" olacaktır; bu kaçamak değil, işin özüdür.

İlk görüşmelerde yönlendirme beklentisi genellikle daha yüksektir ve karşılanmadığında hayal kırıklığı yaratabilir. Bunun sağlıklı yolu, beklentiyi baştan konuşmaktır: "Ben sizden ne bekleyebilirim, siz benden ne bekliyorsunuz?" sorusu ilk görüşmenin en yararlı sorularından biridir. İyi bir terapist çalışma biçimini, ödev verip vermediğini, ne kadar yönlendirdiğini ve süreçte kararların nasıl alındığını açıkça anlatır. Bu konuşma yapılmadıysa siz açın; terapiyi anlaşılmaz bir ritüel olmaktan çıkarıp anlaşılmış bir iş birliğine çevirir.

Karar vermekte zorlananlar için

Karar vermekte kronik biçimde zorlanan kişiler için terapide "ne yapmalıyım" sorusunun kendisi çalışma konusuna dönüşebilir. Her seçimin ardından pişmanlık korkusu, yanlış yapma kaygısı, başkalarını hayal kırıklığına uğratma endişesi kararsızlığı besler. Böyle bir örüntü varsa terapist size karar vermek yerine, karar verememenizi sürdüren mekanizmayı görünür kılar ve küçük kararlarla başlayıp bu kası çalıştırır. Birkaç ay sonra "terapist bana ne yapacağımı söylemedi ama artık kendim karar verebiliyorum" cümlesi, bu sürecin en anlamlı sonucudur.

Kısacası doğru soru "terapist bana ne yapacağımı söyleyecek mi" değil, "hangi konuda ne kadar yönlendirme istiyorum ve bunu terapistimle konuştum mu" sorusudur. Beceri ve bilgi konusunda somut yönlendirme alacaksınız; güvenlik gerektiren durumlarda net talimat da alacaksınız; hayatınızın büyük kararlarında ise yerinize karar veren değil, yanınızda düşünen biri bulacaksınız.

Kültürel boyut

Bir de kültürel bir boyut var. Bizim toplumumuzda büyüklerden akıl almak, "sen ne dersen" demek yaygın ve saygı duyulan bir tutumdur; bu yüzden terapistin "siz ne düşünüyorsunuz" diye geri sorması bazı kişilere soğuk, hatta işini yapmıyormuş gibi gelebilir. Oysa bu tutum sizi küçümsemek değil, ciddiye almaktır: kendi hayatınız hakkında düşünebilecek ve karar verebilecek biri olduğunuzu varsayar. Bu farkı ilk görüşmelerde konuşmak, "bana bir şey söylemiyor" hayal kırıklığını "bana düşünme alanı açıyor" deneyimine çevirebilir. Yine de bu üslup size hiç uymuyorsa, daha eğitici ve yapılandırılmış çalışan bir uzman tercih etmek tamamen meşrudur; önemli olan, çalışma biçiminin size uyması ve bunu açıkça konuşabilmenizdir.

Görüşmeye giderken

Görüşmeye giderken şu üç soruyu yanınızda götürmek işinizi kolaylaştırır: Bu hafta hangi kararı vermekte zorlandım, bu kararı verirken en çok neden korktum, terapistimden bu konuda ne bekliyorum? Bu soruların cevabını seansın başında söylemek, terapistin sizi nerede desteklemesi gerektiğini netleştirir ve "bana bir şey söylemedi" hissini büyük ölçüde ortadan kaldırır. Kararın kendisini değil, karar verme biçiminizi konuşmaya başladığınızda terapi asıl işlevini görmeye başlar.