Yaşadığım kazayı sürekli hatırlıyorum, kâbus görüyorum, bu geçer mi?

Hangi tepkiler beklenir?

Travmatik bir olaydan sonraki ilk haftalarda şunlar beklenen tepkilerdir:

• Olayın zihne istemsiz gelmesi
• Kâbuslar
• Uyku bozukluğu
• Tetikte olma
• İrkilme
• Olayı hatırlatan yerlerden kaçınma
• Sinirlilik
• Dikkat dağınıklığı
• Suçluluk

Bu tepkiler beynin yaşananı işleme çabasıdır ve çoğu kişide birkaç hafta içinde azalır.

Ne zaman travma sonrası stres bozukluğu?

Bir aydan sonra da sürüyor ve yaşamınızı kısıtlıyorsa, travma sonrası stres bozukluğu değerlendirilmelidir. Bu tanıda dört grup belirti bulunur. Yeniden yaşantılama: istemsiz anılar, kâbuslar, olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetme. Kaçınma: olayı hatırlatan yer, kişi ve konulardan uzak durma, konuşmaktan kaçınma. Düşünce ve ruh hâlinde olumsuz değişim: suçluluk, kendini ya da dünyayı tehlikeli görme, ilgi kaybı, uzaklaşma hissi. Aşırı uyarılmışlık: irkilme, uyku sorunları, öfke, sürekli tetikte olma, dikkat güçlüğü.

Trafik kazalarında sık görülen özel bir durum da var: araç kullanmaktan ya da yolcu olmaktan kaçınma. Bu kaçınma kısa vadede rahatlatır ama korkuyu büyütür ve zamanla yaşam alanını daraltır.

Tedavi

Tedavi tarafında iyi haberler var. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR, etkinliği en iyi gösterilmiş yöntemlerdir. Bu yöntemler anıyı silmeye çalışmaz; anının bugünkü etkisini azaltır. Çoğu kişide sekiz ila on iki görüşmede belirgin fark alınır. Gerekli görülürse hekim değerlendirmesiyle ilaç tedavisi eklenir.

Tedaviye kadar yapabilecekleriniz

Tedaviye kadar geçen sürede yapabilecekleriniz var.

• Uyku düzenini koruyun; kalkış saatini sabitleyin. Alkolden uzak durun; kısa vadede uyku getirir ama travma belirtilerini ağırlaştırır. Kafeini azaltın. Düzenli hareket edin; yürüyüş bile uyarılmışlığı belirgin biçimde düşürür.
• Topraklanma çalışması öğrenin. Anı zihne geldiğinde beş duyuyu kullanın: gördüğünüz beş şeyi, duyduğunuz dört sesi, dokunduğunuz üç şeyi sayın. Ayaklarınızın yere bastığını hissedin. Kendinize tarihi ve bulunduğunuz yeri söyleyin. Bu, şimdiki zamana dönmeyi hızlandırır.
• Nefes çalışmasını günde iki kez beşer dakika yapın; kriz anında değil, düzenli yapıldığında işe yarar.
• Tamamen kaçınmayın. Olayı hatırlatan her şeyden uzak durmak belirtileri sürdürür. Ancak kendi başınıza zorlayıcı maruz kalma denemeleri yapmayın; bu çalışma bir uzman eşliğinde planlı yapılmalıdır.
• Yakınlarınızla konuşun. Sosyal destek, travma sonrası iyileşmenin en güçlü belirleyicilerinden biridir. Anlatmak istemiyorsanız ayrıntı vermek zorunda değilsiniz; yanınızda birinin olması bile yeterlidir.

Suçluluk duygusu

Suçluluk konusunu da ele alalım. "Keşke şöyle yapsaydım" düşüncesi çok yaygındır ve olayı bugünkü bilgiyle değerlendirmekten doğar. O anda sahip olduğunuz bilgiyle karar verdiniz; bu ayrımı kurmak, suçluluğu belirgin biçimde hafifletir.

Ne zaman başvurmalı?

Şu durumlarda gecikmeden başvurun:

• Belirtiler bir aydan uzun sürüyorsa
• İşe ya da okula gidemiyorsanız
• Araç kullanamıyorsanız
• Alkol kullanımınız arttıysa
• Panik ataklar başladıysa
• Çökkünlük eklendiyse

Kendinize zarar verme ya da yaşamı sonlandırma düşünceleriniz varsa beklemeyin; acil olarak 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.