Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Nedir? Ne Zaman Gidilir?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi, doğumdan 18 yaşına kadar olan çocuk ve gençlerin ruhsal, davranışsal ve gelişimsel sorunlarının tanı ve tedavisiyle ilgilenen tıp dalıdır. Dikkat eksikliği, otizm, kaygı, depresyon, takıntılar, uyku ve yeme sorunları bu alanın en sık konularıdır. Çocuk ve ergen psikiyatristi, çocukla ve aileyle birlikte çalışan bir hekimdir.

Bu yazıda çocuk ve ergen psikiyatrisinin ne olduğunu, hangi sorunlarla ilgilendiğini, çocuk psikiyatristine hangi durumlarda gidilmesi gerektiğini, ilk görüşmenin nasıl geçtiğini, tanı ve tedavi sürecini, ilaç tedavisiyle ilgili yanlış bilinenleri ve çocuğa psikiyatriye gideceğini nasıl anlatabileceğinizi ele alıyoruz. Çocuğunuz için uzman arıyorsanız sitemizde ilinizdeki çocuk ve ergen psikiyatristlerini ve psikologlarını inceleyebilirsiniz.

Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Nedir?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi, çocukluk ve ergenlik döneminde görülen ruhsal hastalıkların, davranış sorunlarının ve gelişimsel farklılıkların değerlendirilmesi, tedavisi ve önlenmesiyle ilgilenen ayrı bir tıp uzmanlık dalıdır. Bu dalın uzmanı, tıp fakültesinden sonra yalnızca çocuk ve ergenlerle çalışmak üzere uzmanlık eğitimi alır; erişkin psikiyatrisinden ayrı bir uzmanlıktır.

Çocuklar küçük yetişkinler değildir: aynı sorun bir çocukta yetişkinden çok farklı görünebilir. Örneğin depresyon bir çocukta üzüntüden çok sinirlilik ve okul başarısında düşüşle, kaygı ise karın ağrısı ve okula gitmek istememeyle kendini gösterebilir. Tanı ölçütleri de bu farklılıkları dikkate alır.^[1] Çocuk ve ergen psikiyatristi, sorunları çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre değerlendirir.

Çocukluk ve ergenlikteki ruhsal sorunlar sanıldığından yaygındır. Dünya genelindeki çalışmaları birleştiren bir analiz, çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde on üçünde bir ruhsal bozukluk bulunduğunu göstermektedir.^[2] Ayrıca yetişkinlikte görülen ruhsal bozuklukların yaklaşık yarısının belirtileri 14 yaşından önce başlar.^[3] Bu nedenle erken fark etmek ve desteklemek, çocuğun gelecekteki ruh sağlığı için büyük önem taşır.

Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Hangi Sorunlara Bakar?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi; dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, otizm spektrum bozukluğu, kaygı bozuklukları, okul reddi, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk, tik bozuklukları, yeme bozuklukları, uyku sorunları, öfke ve davranış sorunları, alt ıslatma, travma sonrası tepkiler, öğrenme güçlükleri ve madde kullanımı gibi geniş bir yelpazedeki sorunlarla ilgilenir.

Bu sorunların bazıları tek başına, bazıları ise birlikte görülür; örneğin dikkat eksikliği olan bir çocukta kaygı ya da öğrenme güçlüğü de bulunabilir. Bu nedenle çocuk psikiyatristi, çocuğu yalnızca tek bir belirti üzerinden değil, bütün olarak değerlendirir.

Çocuk Psikiyatristine Ne Zaman Gidilmeli?

Çocuğun davranışlarında, duygularında ya da gelişiminde yaşına göre beklenenden belirgin biçimde farklı olan, haftalardır süren ve okul, aile ya da arkadaşlık yaşamını bozan bir değişiklik varsa çocuk psikiyatristine başvurmak önerilir. Ani başlayan ağır değişikliklerde, kendine zarar verme ya da ölümden söz etme gibi durumlarda ise beklemeden yardım alınmalıdır.

• Haftalardır süren mutsuzluk, ilgi kaybı, içe kapanma ya da sinirlilik
• Okula gitmeyi reddetme, okul başarısında belirgin düşüş
• Derse odaklanamama, yerinde duramama, dürtüsellik
• Konuşmada, göz temasında ya da sosyal iletişimde belirgin farklılık
• Yoğun korkular, ebeveynden ayrılamama, sürekli güvence isteme
• Tekrarlayan takıntılı düşünceler ya da ritüeller
• Yemek yemeyi kısıtlama, kilo kaybı ya da tıkınırcasına yeme
• Kendine zarar verme, ölümden ya da yaşamak istememekten söz etme

Bu belirtilerden biri tek başına her zaman bir hastalık anlamına gelmez; ama birkaç hafta sürüyor ve çocuğun günlük hayatını zorluyorsa değerlendirme yapılması güven verir. Ebeveynleri endişelendiren belirtileri ebeveynler için endişe verici belirtiler yazımızda ayrıntılı anlattık.

Çocuk Psikiyatrisi Kaç Yaşına Kadar Bakar?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi genellikle doğumdan 18 yaşına kadar olan çocuk ve gençlere bakar. Bebeklik döneminde gelişim ve bağlanma sorunları, okul öncesinde konuşma, davranış ve otizm şüphesi, okul çağında dikkat, kaygı ve öğrenme sorunları, ergenlikte ise depresyon, kaygı, yeme sorunları ve kimlik sorunları öne çıkar. 18 yaşından sonra takip çoğu zaman erişkin psikiyatrisine devredilir.

Ergenlikten erişkinliğe geçiş döneminde tedavinin kesintiye uğramaması önemlidir; bu nedenle çocuk ve ergen psikiyatristi gerektiğinde erişkin psikiyatristiyle iletişim kurarak geçişi planlar. Yaş sınırı ve geçiş süreciyle ilgili ayrıntıları çocuk psikiyatrisi kaç yaşa kadar bakar yazımızda anlattık.

Çocuk Psikiyatrisi ile Çocuk Psikoloğu Arasındaki Fark Nedir?

Çocuk ve ergen psikiyatristi tıp eğitimi almış bir hekimdir; tanı koyar, bedensel nedenleri dışlamak için tetkik isteyebilir, gerektiğinde ilaç yazar ve rapor düzenler. Çocuk ve ergenlerle çalışan psikologlar ise psikolojik değerlendirme, gelişim ve zeka testleri, oyun terapisi, bilişsel davranışçı terapi ve aile danışmanlığı gibi yöntemlerle çalışır; ilaç yazmazlar.

Birçok durumda iki uzman birlikte çalışır: psikiyatrist tanıyı koyar ve tedaviyi yönetir, psikolog düzenli seanslarla çocukla ve aileyle çalışır. Hafif kaygı, okul uyum sorunları ya da ebeveyn-çocuk ilişkisi gibi konularda doğrudan bir psikologla başlamak da uygundur. Çocuk psikologlarının hangi sorunlarla çalıştığını çocuk psikologları hangi hastalıklara bakar, psikoloğa ne zaman gidileceğini çocuk psikoloğuna ne zaman gidilir yazılarımızda anlattık.

Çocuk Psikiyatristine İlk Görüşmede Neler Olur?

İlk görüşmede çocuk psikiyatristi önce ebeveynlerle, sonra çocukla ya da ergenle görüşür; bazı durumlarda görüşmenin bir kısmı birlikte yapılır. Ebeveynlere şikâyetin ne zaman başladığı, gebelik ve doğum öyküsü, gelişim basamakları, okul durumu, aile yaşamı ve ailede ruhsal hastalık öyküsü sorulur. Küçük çocuklarda değerlendirme çoğu zaman oyun aracılığıyla yapılır.

Ergenlerle yapılan görüşmelerin bir bölümü genellikle ebeveyn olmadan yapılır; bu, gencin kendini rahatça ifade edebilmesi için önemlidir. Görüşmelerde gizliliğe saygı gösterilir, ancak gencin ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden durumlar ebeveynlerle paylaşılır. İlk görüşmeye okul karnesini, varsa öğretmen gözlemlerini, önceki raporları ve kullanılan ilaçların listesini götürmek değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Uzman gerektiğinde öğretmenden bilgi formu doldurmasını, gelişim ya da dikkat testleri yapılmasını ya da bedensel nedenleri dışlamak için kan tahlili, işitme ve görme testleri gibi tetkikler isteyebilir. Kesin tanı çoğu zaman birkaç görüşmede netleşir.

Çocuklarda Tanı ve Tedavi Süreci Nasıl İşler?

Çocuklarda tanı; çocukla ve aileyle yapılan görüşmeler, okul bilgisi, gözlem ve gerektiğinde psikolojik testler birlikte değerlendirilerek konur. Tedavi planı tanıya, çocuğun yaşına, belirtilerin şiddetine ve ailenin olanaklarına göre hazırlanır. Çoğu zaman tedavi; ebeveyn eğitimi, psikoterapi, okulla iş birliği ve gerektiğinde ilaç tedavisinin birleşiminden oluşur.

Klinik rehberler, örneğin dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda ebeveyn eğitimini ve okul desteğini temel alan, gerektiğinde ilacı ekleyen çok yönlü bir yaklaşım önermektedir.^[4] Çocuk ve gençlerde depresyonda da hafif tablolarda önce psikolojik yöntemler, orta ve ağır tablolarda ise psikoterapiye ek olarak ilaç tedavisi değerlendirilir.^[5]

Çocuklarda İlaç Tedavisi Güvenli mi?

Çocuk ve ergen psikiyatrisinde ilaç tedavisi, yalnızca gerekli olduğunda, çocuğun yaşına ve kilosuna uygun dozla, yakın izlemle ve aileyle birlikte karar verilerek kullanılır. Dikkat eksikliğinde, orta ve ağır depresyonda, ağır kaygı ve obsesif kompulsif bozuklukta ve bazı davranış sorunlarında ilaçlar çocuğun okul, aile ve arkadaşlık yaşamına katılımını belirgin biçimde kolaylaştırabilir.

Ebeveynlerin en sık endişeleri, ilaçların bağımlılık yapacağı, çocuğun kişiliğini değiştireceği ya da ömür boyu kullanılacağıdır. Çocuk psikiyatrisinde kullanılan ilaçların çoğu bağımlılık yapmaz ve doğru dozda kullanıldığında çocuğun kişiliğini değiştirmez; ilaçlar belirli bir süre kullanılır ve düzenli kontrollerle gözden geçirilir. Yan etkiler ve beklenen yararlar her ilaç için ayrıca konuşulmalıdır. Ayrıntılar için çocuk psikiyatrisinde kullanılan ilaçlar yazımıza bakabilirsiniz.

Otizm ve Dikkat Eksikliğinde Çocuk Psikiyatrisinin Rolü Nedir?

Otizm spektrum bozukluğu ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, çocuk ve ergen psikiyatrisine en sık başvurulan nedenler arasındadır. Otizmde erken tanı, çocuğun iletişim ve sosyal becerilerini geliştirmeye yönelik yoğun eğitim ve destek programlarına erken başlanmasını sağlar; bu da gelişim üzerinde belirgin olumlu etki yaratır.^[6]

Dikkat eksikliğinde ise çocuk psikiyatristi, belirtilerin evde ve okulda en az altı aydır sürüp sürmediğini, öğrenme güçlüğü, kaygı ya da uyku sorunu gibi benzer belirtiler yapan durumları ayırt eder ve tedaviyi planlar. Çocuğunuzla ilgili ön değerlendirme için çocuklarda dikkat eksikliği testimizi ve çocuklarda otizm testimizi kullanabilirsiniz; testler tanı koymaz.

Çocuğa Psikiyatriye Gideceğini Nasıl Söylemeli?

Çocuğa psikiyatriye gideceğini anlatırken yaşına uygun, sakin ve dürüst bir dil kullanmak önemlidir. Küçük çocuklara “Duygular ve kafamızdaki düşünceler hakkında konuşan, çocuklara yardım eden bir doktora gideceğiz; orada oyun da oynayabilirsin” demek yeterlidir. Görüşmeyi bir ceza ya da tehdit gibi sunmak, örneğin “Uslu durmazsan doktora götürürüm” demek, çocuğun kaygısını artırır.

Ergenlerle ise görüşmenin amacını açıkça konuşmak, onun fikrini almak ve görüşmede gizliliğe saygı gösterileceğini anlatmak işbirliğini artırır. Gencin “deli miyim” endişesini ciddiye alıp, psikiyatriste gitmenin diş hekimine ya da çocuk doktoruna gitmek kadar olağan bir sağlık adımı olduğunu söylemek yardımcı olur. İğne yapılmayacağını ve yalnızca konuşulacağını bilmek de küçük çocukları rahatlatır.

Ebeveynler Tedavi Sürecinde Ne Yapabilir?

Ebeveynler, çocuk ve ergen psikiyatrisinde tedavinin en önemli ortaklarıdır. Görüşmelere düzenli katılmak, önerilen stratejileri evde tutarlı biçimde uygulamak, okulla iletişim kurmak, çocuğun güçlü yanlarını görmek ve küçük ilerlemeleri fark etmek tedavinin başarısını belirgin biçimde artırır. Ebeveynlerin kendi stresini yönetmesi ve gerektiğinde destek alması da bu sürecin parçasıdır.

Ebeveynlerin sık yaptığı hatalardan biri, belirtilerin geçmesini bekleyerek başvuruyu ertelemektir; bir diğeri ise tedaviden kısa sürede sonuç beklemektir. Çocuklarda değişim çoğu zaman haftalar ve aylar içinde, adım adım gelir. Kardeşlerin de sürece uygun bir dille dahil edilmesi ve ailedeki herkesin aynı yaklaşımı benimsemesi, çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar.

Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Nasıl Bulunur?

Çocuk ve ergen psikiyatristi ararken uzmanın çalıştığı yaş grubunu, deneyim alanlarını, görüşme biçimini ve ulaşılabilirliğini değerlendirmek önemlidir. Bazı uzmanlar özellikle otizm ve gelişim, bazıları dikkat eksikliği, bazıları ergen ruh sağlığı konusunda daha fazla deneyime sahiptir. İlk görüşmeden sonra çocuğunuzun ve sizin kendinizi rahat hissetmeniz de doğru uzmanı bulduğunuzun bir işaretidir.

Bulunduğunuz ildeki uzmanları, örneğin Ankara çocuk ve ergen psikiyatrisi, İstanbul çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da İzmir çocuk ve ergen psikoloğu sayfalarımızdan inceleyerek randevu talebi gönderebilirsiniz. Çocuğunuz kendine zarar veriyor ya da ölümden söz ediyorsa beklemeden 112’yi arayın.

Okul Öncesi Çocuklarda Hangi Durumlar Değerlendirme Gerektirir?

Okul öncesi dönemde konuşmanın yaşıtlarına göre belirgin biçimde gecikmesi, göz teması kurmama, adıyla seslenildiğinde dönmeme, oyunlarda tekrarlayan ve sınırlı ilgiler, kreşe ya da anaokuluna hiç alışamama, çok sık ve uzun süren öfke nöbetleri, uyku ve yemekle ilgili ağır sorunlar ve kazanılmış becerilerin kaybı değerlendirme gerektiren durumlardır. Bu yaşta erken destek, gelişim üzerinde güçlü bir etki yaratır.

Küçük çocuklarda bazı davranışlar, örneğin inatlaşma ya da yabancılardan çekinme, gelişimin doğal parçasıdır. Belirleyici olan; davranışın sıklığı, yoğunluğu, yaşa uygunluğu ve çocuğun gelişimini, oyununu ve aile yaşamını ne ölçüde etkilediğidir. Ebeveynler endişelerini not alıp çocuk ve ergen psikiyatristiyle paylaşarak “bekleyip görelim” mi yoksa destek mi gerektiğini netleştirebilir.

Ergenlikte Hangi Belirtiler Ciddiye Alınmalı?

Ergenlikte duygusal dalgalanmalar ve aileyle zaman zaman çatışma olağandır. Ancak haftalardır süren derin mutsuzluk, arkadaşlardan ve sevilen etkinliklerden tamamen çekilme, uyku düzeninin altüst olması, yemek yemeyi kısıtlama ya da kusma, okulu bırakma isteği, alkol ve madde kullanımı, kendine zarar verme ve ölümden söz etme ciddiye alınması gereken belirtilerdir.

Ergenler çoğu zaman yaşadıklarını ailelerinden saklar; bu nedenle davranışlardaki değişiklikler önemli ipuçlarıdır. Gençle yargılamadan konuşmak, onu dinlemek ve uzman desteğini bir ceza değil, bir yardım olarak sunmak işbirliğini artırır. Kendine zarar verme ya da intihar düşünceleri fark edildiğinde ise beklemeden yardım alınmalı, acil bir tehlike varsa 112 aranmalıdır.

Ekran Kullanımı Çocukların Ruh Sağlığını Nasıl Etkiler?

Aşırı ekran kullanımı; uyku düzenini bozarak, fiziksel hareketi ve yüz yüze sosyal etkileşimi azaltarak ve bazı çocuklarda dikkat ve duygu düzenleme güçlüklerini artırarak ruh sağlığını olumsuz etkileyebilir. Ergenlerde sosyal medyadaki karşılaştırmalar, siber zorbalık ve gece geç saatlere kadar ekran başında kalmak kaygı ve depresif belirtilerle ilişkilendirilmektedir.

Ekranı tamamen yasaklamak yerine yaşa uygun süre sınırları koymak, yatak odasını ekransız tutmak, yemek saatlerini ekransız geçirmek ve çocuğun ekranda neler yaptığıyla ilgilenmek daha işe yarar bir yaklaşımdır. Ekran kullanımı çocuğun uykusunu, okulunu ya da arkadaşlıklarını belirgin biçimde bozuyorsa bir uzmandan destek almak yararlı olabilir.

Boşanma, Kayıp ya da Taşınma Sonrası Çocuk Psikiyatristine Gidilmeli mi?

Boşanma, bir yakının kaybı, taşınma ya da kardeş doğumu gibi büyük değişikliklerden sonra çocuklarda birkaç hafta süren uyku sorunları, ebeveyne yapışma, sinirlilik ve okulda dalgınlık gibi tepkiler görülebilir; bu tepkiler çoğu zaman ailenin desteğiyle zamanla azalır. Ancak tepkiler bir aydan uzun sürüyor, giderek artıyor ya da çocuk okula ve oyuna dönemiyorsa değerlendirme önerilir.

Bu dönemlerde çocuğa yaşına uygun ve dürüst açıklamalar yapmak, günlük düzeni korumak, duygularını ifade etmesine fırsat vermek ve ebeveyn çatışmalarını çocuğun önünde yaşamamak koruyucu etkenlerdir. Ebeveynlerin kendi yaslarını ya da streslerini yönetmek için destek alması da çocuğun uyumunu kolaylaştırır.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk psikiyatrisi hangi bölüm?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi, tıp fakültesinden sonra alınan ayrı bir uzmanlık dalıdır ve “Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları” olarak da adlandırılır. Erişkin psikiyatrisinden ve çocuk nörolojisinden farklı bir bölümdür; çocukların ruhsal, davranışsal ve gelişimsel sorunlarıyla ilgilenir.

Çocuk psikiyatristine gitmek kayıtlara geçer mi?

Çocuk psikiyatrisi muayeneleri de diğer sağlık hizmetleri gibi sağlık kayıtlarında yer alır ve kişisel sağlık verisi olarak korunur. Bu kayıtlar tek başına çocuğun okul ya da gelecekteki yaşamını kısıtlamaz. Erken destek, sorunların büyümesini önleyerek çocuğun geleceğini korur.

Çocuk psikiyatristi ilaç vermek zorunda mı?

Hayır. Çocuk psikiyatristi değerlendirme sonrasında ilaç gerekmediğine karar verebilir ve ebeveyn eğitimi, psikoterapi ya da okul desteği önerebilir. İlaç önerildiğinde de nedeni, beklenen yararı ve olası yan etkileri aileyle birlikte konuşulur.

Çocuk psikiyatristi kaç seans görür?

Seans sayısı soruna göre değişir. Tanı genellikle bir ila birkaç görüşmede netleşir; ilaç tedavisi başlandıysa kontroller birkaç haftada bir yapılır. Psikoterapi gerekiyorsa çoğu zaman haftalık seanslarla birkaç ay sürer.

Ergen psikiyatriste gitmek istemezse ne yapmalı?

Gencin isteksizliğini ciddiye almak, nedenlerini dinlemek ve görüşmenin amacını açıkça anlatmak işe yarar. İlk görüşmeye birlikte gitmeyi ya da önce ebeveynlerin uzmanla görüşmesini önermek de bir başlangıç olabilir. Güvenlik riski varsa ise değerlendirme ertelenmemelidir.

Çocuk ve ergen psikiyatrisini anlatan bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuz için kişisel değerlendirmenin yerini tutmaz. Çocuğunuzun davranışlarındaki değişiklikler sizi endişelendiriyorsa bir çocuk ve ergen uzmanıyla görüşün. Kendine zarar verme ya da ölüm düşüncelerinde beklemeden 112’yi arayın.