Bipolar Bozukluk (Manik Depresif Hastalık)

Bipolar bozukluk, eski adıyla manik depresif hastalık, ruh hâlinin olağan iniş çıkışlarının çok ötesinde, haftalarca süren dönemlerle seyreder. Kişi bir dönem uykuya neredeyse hiç ihtiyaç duymadan, büyük planlar yaparak ve harcamalarını kontrol edemeyerek yaşar; bir başka dönem yataktan çıkamayacak kadar çökkün olabilir. Dönemler arasında ise çoğu zaman tamamen iyi bir hâl vardır. Hastalık; iş, ilişkiler ve maddi durum üzerinde ciddi etkiler bırakabilir; ancak doğru tanı ve düzenli tedaviyle pek çok kişi uzun yıllar dönem geçirmeden yaşar.

Bu sayfada bipolar bozukluğun nasıl tanındığını, türlerini, tedavinin ve izlemin nasıl yürüdüğünü ve hangi durumlarda acil yardım gerektiğini bulacaksınız.

Kısa tanım

Bipolar bozukluk tanısı, en az bir mani ya da hipomani döneminin varlığına dayanır. Depresyon dönemleri çoğu zaman bunlara eşlik eder ve kişi hastalık sürecinin önemli bir kısmını depresyonda geçirebilir.

Belirtiler: neye bakmalı?

Mani döneminde kişi çoğu zaman kendini "hayatının en iyi dönemindeymiş" gibi hisseder ve bir sorun olduğunu kabul etmekte zorlanır. Hipomani ise işlevselliği belirgin bozmayan daha hafif bir dönemdir ve çoğu zaman yalnızca yakınlar tarafından fark edilir.

Depresyondan ayırt etmek neden önemli?

Bipolar bozukluğu olan kişilerin önemli bir kısmı ilk olarak depresyon tanısı alır; çünkü hipomani dönemleri çoğu zaman hastalık olarak algılanmaz. Bu ayrım önemlidir: yalnızca antidepresanla yapılan bir tedavi, bazı kişilerde coşku dönemlerini tetikleyebilir ya da dönemlerin sıklaşmasına yol açabilir. Bu nedenle depresyonla başvuran her kişide geçmişteki olası coşku dönemleri dikkatle sorulur.

Değerlendirme adım adım

1. Yaşam boyu duygudurum öyküsü: Daha önce az uykuyla çok enerjik geçen, çok konuşulan, aşırı harcama yapılan dönemler olup olmadığı sorulur.
2. Yakınlardan bilgi: Sizin onayınızla bir aile üyesinin gözlemleri alınır; hipomani dönemlerini çoğu zaman en iyi yakınlar hatırlar.
3. Aile öyküsü: Ailede bipolar bozukluk, depresyon, intihar ya da madde kullanımı öyküsü değerlendirilir.
4. Bedensel değerlendirme: Tiroit işlevleri, kullanılan ilaçlar ve madde kullanımı incelenir; tedavi öncesi böbrek ve karaciğer işlevleri gibi temel tahliller yapılır.
5. Duygudurum takvimi: Günlük ruh hâli, uyku süresi ve önemli olaylar birkaç hafta boyunca kaydedilir.

Tedavi basamakları

Duygudurum dengeleyiciler: Lityum ve bazı epilepsi ilaçları tedavinin temelidir. Lityum kullananlarda kan düzeyi, böbrek ve tiroit işlevleri düzenli aralıklarla ölçülür.

Antipsikotikler: Bazı yeni kuşak antipsikotikler hem mani hem de depresyon dönemlerinde etkilidir ve koruyucu tedavide de kullanılabilir.

Psikoeğitim ve psikoterapi: Hastalığın doğasını, tetikleyicileri ve erken uyarı işaretlerini öğrenmek yinelemeleri belirgin biçimde azaltır. Bilişsel davranışçı terapi, aile odaklı yaklaşımlar ve günlük ritmi düzenlemeye yönelik terapiler ilacı destekler.

İzlemde neler yapılır?

Somut bir örnek

Otuz bir yaşında bir satış uzmanı, iki kez depresyon tanısıyla antidepresan kullanmış. Son ilaç başlangıcından birkaç hafta sonra günde üç saat uyumaya başlamış, aynı anda üç iş kurmaya girişmiş ve kredi kartlarında büyük borç biriktirmiş. Eşinin ısrarıyla başvurduğunda değerlendirmede hipomani dönemi saptanır ve tanı bipolar II bozukluk olarak güncellenir. Antidepresan kademeli olarak kesilir, duygudurum dengeleyici başlanır. Eşiyle birlikte katıldığı psikoeğitim görüşmelerinde, uyku süresinin kısalmasının kendisi için ilk uyarı işareti olduğu belirlenir. Birlikte bir kriz planı yazılır.

Kriz planı

İyi bir dönemde, sizinle ve isterseniz bir yakınınızla birlikte yazılı bir kriz planı hazırlarız: hangi işaretler görüldüğünde kime haber verileceği, hangi kararların ertelenmesi gerektiği, kredi kartları gibi maddi araçların geçici olarak nasıl sınırlandırılacağı ve hangi hastaneye başvurulacağı. Bu plan, dönem başladığında herkesin ne yapacağını bilmesini sağlar.

Tedavi sürecinde size düşenler

Düzenli uyku, bipolar bozuklukta en güçlü koruyucu etkenlerden biridir; gece vardiyası, uzun uçuşlar ve uykusuz geçen geceler dönemleri tetikleyebilir. Alkol ve uyarıcı maddelerden uzak durmak, ilaçları iyi hissedilen dönemlerde de düzenli kullanmak ve kontrolleri aksatmamak yinelemeyi azaltır. İlaçlarla ilgili kaygıları ve yan etkileri sessizce ilacı bırakarak değil, konuşarak çözmek gerekir.

Yakınlar için

Mani dönemindeki biriyle tartışmak çoğu zaman sonuç vermez; kısa, sakin ve net cümlelerle konuşmak, güvenliği sağlamak ve tedavi ekibiyle iletişime geçmek daha etkilidir. Depresyon döneminde ise suçlamadan yanında olmak, günlük işlerde somut destek sunmak ve tedaviyi sürdürmesini nazikçe hatırlatmak yararlıdır. Yakınların psikoeğitime katılması, hastalığı kişiliğin bir parçası gibi görmek yerine tedavi edilebilen bir durum olarak ele almayı kolaylaştırır. Uzun süreli bir hastalığa eşlik etmek aileyi de yorar; aile üyelerinin kendi destek ihtiyaçlarını fark etmesi önemlidir.

Beklemek mi, başvurmak mı?

Kırmızı bayraklar

• Günlerdir neredeyse hiç uyumadan aşırı enerjik ve taşkın olma
• Özel güçlere sahip olduğuna ya da takip edildiğine dair sarsılmaz inançlar
• Kontrolsüz harcama, araç kullanırken ya da cinsel ilişkide aşırı risk alma
• Depresyon döneminde intihar düşünceleri ya da planı