Psikiyatrik İlaç Tedavisi

İlaç tedavisi, psikiyatride en çok soru işareti yaratan konulardan biridir. "Alışkanlık yapar mı?", "Ne kadar kullanacağım?", "Kilo aldırır mı?", "İyileşince bırakabilir miyim?" gibi sorular son derece yerindedir ve her birinin açık bir yanıtı olmalıdır. Bu sayfa, ilaç tedavisinin başlangıcından sonlandırılmasına kadar her aşamada neler olduğunu ve hangi noktalarda nelere dikkat edilmesi gerektiğini bir yol haritası gibi sunmak için hazırlandı.

Burada yer alan bilgiler geneldir; size özel ilaç, doz ve süre kararı muayene sonrasında, sağlık durumunuz ve tercihleriniz birlikte değerlendirilerek verilir.

Kısa tanım

Psikiyatrik ilaçlar beyindeki kimyasal ileticilerin dengesini etkileyerek belirtileri azaltır ve bazı hastalıklarda yeni dönemlerin ortaya çıkmasını önler. Ruh hâlini yapay olarak yükseltmez, kişiliği değiştirmez; amaç, hastalığın kişinin düşünce, duygu ve davranışları üzerindeki etkisini azaltmaktır. İlaç tedavisi çoğu zaman psikoterapiyle birlikte en iyi sonucu verir.

Başlıca ilaç grupları

Ne zaman ilaç önerilir?

İlaç her ruhsal sorunda ilk seçenek değildir. Hafif depresyon, uyum güçlükleri ve yeni başlamış hafif kaygı tablolarında çoğu zaman psikoterapi ve yaşam düzenlemeleri önce denenir. İlaç seçeneği çoğunlukla şu tablolarda masaya gelir: belirtilerin orta ya da ağır düzeyde olması, işin, ilişkilerin ve öz bakımın belirgin biçimde bozulması, psikoterapiye rağmen yeterli düzelme olmaması, daha önce ilaçla iyi yanıt alınmış bir hastalığın yinelemesi ve bipolar bozukluk ya da psikoz gibi ilaç tedavisinin temel olduğu durumlar.

Başlamadan önce değerlendirme

1. Tanının netleştirilmesi: Örneğin depresyonla bipolar bozukluğun ayırt edilmesi, ilaç seçimini doğrudan değiştirir.
2. Sağlık öyküsü: Kalp, karaciğer, böbrek ve tiroit sorunları, epilepsi, glokom gibi durumlar sorulur.
3. Kullanılan diğer ilaçlar: Reçeteli ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler etkileşim açısından gözden geçirilir.
4. Gebelik ve emzirme: Gebelik planı, gebelik ya da emzirme varsa seçim buna göre yapılır.
5. Gerekli tetkikler: Bazı ilaçlar öncesinde kan tahlili ya da EKG istenebilir.
6. Öncelikleriniz: Uyku, kilo, cinsel işlev, araç kullanma gibi konularda sizin için neyin önemli olduğu konuşulur.

İlk sekiz hafta: ne beklemeli?

Bu takvim antidepresanlar için genel bir çerçevedir; ilacın türüne ve kişiye göre değişir.

Yan etkiler nasıl yönetilir?

Yan etkilerin önemli bir kısmı geçicidir ve ilk haftalarda azalır. Mide bulantısı için ilacı yemekle almak, uyku hâli için akşam saatine almak, baş ağrısı için bol su içmek gibi basit düzenlemeler çoğu zaman yeterlidir. Kalıcı ya da rahatsız edici yan etkilerde doz ayarı, ilacın alınma saatinin değiştirilmesi ya da başka bir ilaca geçiş seçenekleri vardır. Cinsel işlevle ilgili yan etkiler de dahil olmak üzere hiçbir yan etkiyi konuşmaktan çekinmemeniz önemlidir; çünkü çoğu çözülebilir ve tedaviyi yarıda bırakmanın en sık nedeni konuşulmayan yan etkilerdir.

Bazı ilaçlarda düzenli izlem gerekir: duygudurum dengeleyicilerde kan düzeyi ve böbrek-tiroit işlevleri, bazı antipsikotiklerde kilo, kan şekeri ve kolesterol, bazı ilaçlarda kalp ritmi. Bu kontroller tedavinin güvenle sürdürülmesinin bir parçasıdır.

Ne kadar sürer?

İlk kez geçirilen bir depresyon döneminde, belirtiler tamamen düzeldikten sonra ilacın genellikle 6–12 ay daha sürdürülmesi önerilir. Erken bırakma, yineleme riskini belirgin biçimde artırır. İki ya da daha fazla dönem geçirmiş kişilerde ve bipolar bozukluk, psikotik bozukluk gibi uzun seyirli durumlarda koruyucu tedavi daha uzun sürebilir. Süre kararı, öykünüze ve sizin tercihinize göre birlikte verilir ve belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir.

İlaç nasıl bırakılır?

Bırakma kararı, belirtilerin uzun süredir kontrol altında olduğu ve hayatınızın görece sakin bir dönemden geçtiği bir zamanda verilmelidir. Doz, haftalar ya da aylar içinde kademeli olarak azaltılır. Bazı antidepresanların ani kesilmesi baş dönmesi, elektrik çarpması benzeri duyumlar, uyku bozukluğu ve huzursuzlukla seyreden bir kesilme tepkisine yol açabilir; bu bağımlılık değildir ve yavaş azaltmayla büyük ölçüde önlenir. Azaltma döneminde ve sonrasındaki aylarda erken uyarı işaretlerini birlikte izleriz.

Yanıt yetersizse ne yapılır?

Yeterli doz ve süreyle kullanılmasına rağmen belirgin bir düzelme olmazsa önce bazı temel sorular gözden geçirilir: İlaç düzenli alındı mı? Tanı doğru mu? Alkol, uykusuzluk ya da süregiden bir stres kaynağı tedaviyi zorlaştırıyor mu? Bu sorular yanıtlandıktan sonra doz artırılabilir, aynı gruptan ya da farklı bir gruptan başka bir ilaca geçilebilir, tedaviye ikinci bir ilaç eklenebilir ya da psikoterapi yoğunlaştırılabilir. İlk ilaçla yanıt alınamaması, hiçbir ilacın işe yaramayacağı anlamına gelmez.

Beklemek mi, başvurmak mı?

Kırmızı bayraklar

• İlaç başladıktan sonra ortaya çıkan ya da artan kendine zarar verme düşünceleri
• Aşırı huzursuzluk, kas sertliği, yüksek ateş ve bilinç bulanıklığının birlikte görülmesi
• Bayılma, belirgin çarpıntı ya da göğüs ağrısı
• Günlerce uyumadan aşırı enerjik ve taşkın hissetme

Süreçte size düşenler

İlaçları önerilen saatte ve dozda düzenli almak, unutulan dozu bir sonraki dozla ikiye katlamamak, alkolden uzak durmak, başka bir hekimden ilaç ya da bitkisel ürün başlarken psikiyatrik ilaçlarınızı belirtmek ve kontrol randevularına gelmek tedavinin başarısını doğrudan etkiler. İlaç kutularını ve dozları gösteren kısa bir liste tutmak, hem sizin hem de diğer hekimlerinizin işini kolaylaştırır. İlaçla ilgili bir kaygınız olduğunda bunu bir sonraki kontrolde konuşmak, ilacı sessizce bırakmaktan her zaman daha güvenlidir.