Çift ve Aile Terapisi

Bir ilişkide ya da ailede yaşanan sorunlar çoğu zaman tek bir kişinin "suçu" olarak görülür: "Eşim hiç dinlemiyor", "oğlumuz hep sorun çıkarıyor", "annem her şeye karışıyor". Oysa ilişkiler, herkesin birbirinin davranışına tepki verdiği bir sistem gibi işler. Birinin geri çekilmesi ötekinin üstüne gitmesine, bu da ilkinin daha çok çekilmesine yol açar. Çift ve aile terapisi bu döngüleri görünür kılmayı ve herkesin payına düşen değişikliği yapabileceği bir alan açmayı amaçlar.

Bu sayfada çift ve aile görüşmelerinin hangi durumlarda yararlı olduğunu, nasıl başladığını, kimlerin katılacağına nasıl karar verildiğini ve hangi durumlarda bu yöntemin uygun olmadığını bulacaksınız.

Kısa tanım

Çift terapisinde görüşmeye birlikte yaşayan ya da birlikte bir gelecek planlayan iki kişi katılır. Aile terapisinde ise anne baba, yetişkin çocuklar, kardeşler ya da evde yaşayan diğer aile üyeleri görüşmelere dahil olabilir. Her iki yöntemde de odak, bireylerin iç dünyasından çok aralarındaki iletişim, roller, sınırlar ve tekrar eden etkileşim kalıplarıdır.

Hangi durumlarda önerilir?

Çiftler için:

• Aynı konular etrafında dönen ve çözülemeyen tartışmalar
• Duygusal uzaklaşma, konuşacak konu kalmaması
• Aldatılma ya da sır tutma sonrası güven kaybı
• Cinsel yaşamda isteksizlik ya da uyumsuzluk
• Çocuk sahibi olma kararı, kısırlık tedavisi ya da bebek sonrası değişen ilişki
• Taşınma, işsizlik, ağır hastalık gibi hayat geçişleri

Aileler için:

• Ailede depresyon, bipolar bozukluk, psikotik bozukluk ya da madde kullanımı olan bir yetişkinin bulunması
• Yetişkin çocukla anne baba arasında süregiden çatışmalar
• Yaşlı bir aile üyesinin bakımıyla ilgili anlaşmazlıklar
• Kayıp sonrası ailenin yeniden düzenlenmesi
• Boşanma ve yeniden evlilik sonrası aile içi uyum

Ruhsal hastalığı olan bir yakınla yaşamak

Ailede ağır bir ruhsal hastalık bulunduğunda aile çoğu zaman yoğun bir yük altındadır. Endişe, suçluluk, öfke ve tükenmişlik iç içe geçer. Araştırmalar, ailenin hastalık hakkında bilgilendirilmesinin, ev içindeki eleştirel ve gergin iletişimin azaltılmasının ve sorun çözme becerilerinin geliştirilmesinin, özellikle bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklarda yineleme riskini düşürdüğünü göstermektedir. Bu nedenle aile görüşmeleri, bireysel tedavinin önemli bir tamamlayıcısıdır.

Bu görüşmelerde hastalığın belirtileri ve seyri, ilaçların neden önemli olduğu, erken uyarı işaretlerinin nasıl tanınacağı, kriz anında kimin neyi yapacağı ve ailenin kendi sınırlarını nasıl koruyacağı konuşulur.

Değerlendirme adım adım

1. Ortak ilk görüşme: Herkesin sorunu kendi bakış açısından anlatması, ilişkinin ya da ailenin hikâyesinin dinlenmesi.
2. Bireysel görüşmeler: Gerekli görülürse her katılımcıyla kısa bireysel görüşmeler yapılır; bu görüşmelerde paylaşılan bilgilerin nasıl kullanılacağı en baştan konuşulur.
3. Güvenlik değerlendirmesi: Fiziksel şiddet, tehdit, baskı ya da ağır madde kullanımı olup olmadığı ayrıca sorulur.
4. Döngünün tanımlanması: Çatışmaların nasıl başladığı, nasıl tırmandığı ve nasıl sona erdiği birlikte haritalandırılır.
5. Ortak hedefler: Herkesin kabul edebileceği, somut ve gözlemlenebilir hedefler belirlenir.

Seanslar nasıl ilerler?

Seanslarda terapist bir hakem gibi davranmaz; kimin haklı olduğuna karar vermez. Görevi, herkesin kendini güvende hissedeceği bir ortam sağlamak, tartışma tırmandığında süreci yavaşlatmak ve söylenenlerin altında yatan duyguların ve ihtiyaçların duyulmasına yardımcı olmaktır. Seanslar arasında, örneğin haftada bir kez kesintisiz yapılan kısa bir "ilişki görüşmesi", tartışma büyüdüğünde mola verip sakinleşince geri dönme kuralı ya da ev içi görev paylaşımını yazılı hâle getirme gibi küçük uygulamalar denenir.

Somut bir örnek

Yıllardır her akşam ev işleri yüzünden tartışan bir çifti düşünelim. Eşlerden biri "hep ben yapıyorum" diye eleştirir, öteki savunmaya geçip konuyu kapatır. Seanslarda bu tartışmanın aslında görülmeme ve takdir edilmeme duygusu etrafında döndüğü ortaya çıkar; öteki eşin sessizliği ise yetersiz bulunma korkusundan beslenir. İkisi de aynı döngünün içinde kendini korumaya çalışmaktadır. Döngü fark edildiğinde suçlama azalır; somut bir görev paylaşımı ve haftada bir kısa değerlendirme konuşması, tartışmaların sıklığını belirgin biçimde düşürür.

Evde uygulanabilecek iletişim kuralları

Seanslarda sık üzerinde durulan bazı iletişim kuralları, evde de kolayca denenebilir. Birincisi, eleştiriyi kişiliğe değil davranışa yöneltmektir: "Sen hiç düşünmüyorsun" yerine "Akşam yemeğe geç kalacağını haber vermediğinde merak ediyorum" demek, karşı tarafın savunmaya geçmesini azaltır. İkincisi, tartışma çok yoğunlaştığında yirmi dakikalık bir ara vermek ve bu araya kesinlikle konuya geri dönme sözüyle girmektir. Üçüncüsü, haftada bir kez telefonlar kapalıyken yalnızca birbirini dinlemeye ayrılan kısa bir konuşma yapmaktır. Dördüncüsü ise olumlu olanı da söylemektir: küçük bir teşekkür ya da takdir, ilişkinin duygusal hesabını besler. Ailede ruhsal hastalığı olan bir yakın varsa, kısa ve sakin cümlelerle konuşmak, eleştiriyi azaltmak ve ev içinde öngörülebilir bir düzen kurmak da aynı ölçüde önemlidir.

Süre ve sıklık

Beklemek mi, başvurmak mı?

Kırmızı bayraklar

• Fiziksel şiddet, tehdit, zorla kısıtlama ya da ekonomik baskı
• Eşlerden birinin kendini evde güvende hissetmemesi
• Kontrolsüz alkol ya da madde kullanımı
• Kendine ya da başkasına zarar verme düşünceleri

Hangi durumda başka bir yol öne çıkar?

Eşlerden birinde tedavi edilmemiş ağır depresyon, bipolar bozukluk ya da madde kullanımı varsa önce bireysel tedavi başlatılır; ilişki görüşmeleri bu tedaviye eşlik edecek biçimde planlanır. Eşlerden biri ayrılık kararını kesinleştirmişse, görüşmelerin amacı ilişkiyi sürdürmek değil, ayrılığı özellikle çocuklar açısından daha az yıpratıcı hâle getirmek olabilir. Bir taraf görüşmelere hiç katılmak istemiyorsa, gelen kişiyle bireysel çalışmak da ilişkide anlamlı değişikliklere yol açabilir.