Psikotik Bozukluklar

Psikotik bozukluklar, toplumda en çok yanlış anlaşılan ruhsal hastalıklar arasındadır. Filmler ve haberler bu hastalıkları çoğu zaman tehlike ve şiddetle ilişkilendirir; oysa psikoz yaşayan kişilerin büyük çoğunluğu kimseye zarar vermez ve en çok ihtiyaç duydukları şey anlaşılmak ve zamanında tedavi almaktır. Bugün kullanılan tedavilerle, özellikle ilk atakta erken başlanan tedaviyle, pek çok kişi eğitimine ya da işine geri döner.

Bu sayfada psikozun nasıl başladığını, türlerini, ilk atakta izlenecek adımları, tedavi ve izlem sürecini ve ailelerin nasıl destek olabileceğini bulacaksınız.

Kısa tanım

Psikoz, bir hastalığın adı değil, kişinin gerçekle bağının zayıfladığı bir durumu anlatan genel bir terimdir. Psikotik belirtiler şizofreni gibi uzun seyirli hastalıklarda görülebileceği gibi, ağır depresyon ya da mani dönemlerinde, bazı maddelerin kullanımıyla ya da tıbbi bir hastalığa bağlı olarak da ortaya çıkabilir.

Belirtiler: neye bakmalı?

Erken dönem işaretleri: Çoğu zaman belirgin belirtilerden önce haftalar ya da aylar süren bir dönem vardır: arkadaşlardan uzaklaşma, okul ya da iş başarısında açıklanamayan düşüş, uyku düzeninde bozulma, şüphecilik, garip düşünceler, aşırı din, felsefe ya da gizemli konulara ilginin aniden artması, öz bakımın ihmal edilmesi.

Başlıca türler

İlk atakta değerlendirme adım adım

1. Güvenliğin sağlanması: Kişinin kendine ya da başkasına zarar verme riski, yeme-içme durumu ve temel bakımı değerlendirilir; gerekirse hastanede tedavi planlanır.
2. Ayrıntılı öykü: Belirtilerin ne zaman, nasıl başladığı, uyku ve işlevlerdeki değişiklikler, aile öyküsü konuşulur; yakınların gözlemleri bu aşamada çok değerlidir.
3. Madde kullanımının sorgulanması: Esrar, sentetik maddeler ve uyarıcılar açıkça sorulur; gerekirse idrar testi yapılır.
4. Tıbbi nedenlerin dışlanması: Kan tahlilleri, tiroit işlevleri, gerekirse beyin görüntülemesi ve nörolojik değerlendirme yapılır.
5. Tanı ve plan: Psikozun türü ve şiddeti belirlenir; ilaç, izlem sıklığı ve aileyle yapılacak çalışmalar planlanır.

Tedavi basamakları

Antipsikotik ilaçlar sanrı ve varsanıların azalmasında etkilidir. İlaç; etkinlik, yan etki profili ve kişinin öncelikleri göz önüne alınarak seçilir. Düşük dozla başlanır ve yavaş artırılır. Ağızdan düzenli ilaç kullanmakta zorlanan kişiler için uzun etkili enjeksiyon seçenekleri vardır.

Psikososyal tedaviler: Psikoza yönelik bilişsel davranışçı terapi, kalıcı seslerle ve inançlarla baş etmeyi kolaylaştırır. Aile çalışmaları, sosyal beceri eğitimi ve işe ya da okula dönüş desteği iyileşmenin ayrılmaz parçalarıdır.

Yan etki izlemi

Somut bir örnek

Yirmi iki yaşında bir üniversite öğrencisi, son üç aydır derslere gitmiyor, odasından çıkmıyor ve geceleri uyumuyor. Ailesine, yan komşuların duvarlardan konuşmalarını dinlediğini ve telefonunun izlendiğini söylüyor. Son haftalarda esrar kullandığı öğreniliyor. Ailesinin ısrarıyla yapılan değerlendirmede ilk psikotik atak düşünülür; tahliller ve görüntüleme normal çıkar. Düşük dozda bir antipsikotik başlanır, esrarı bırakması için destek verilir ve aileyle haftalık görüşmeler planlanır. Altı hafta içinde sesler belirgin biçimde azalır, uyku düzelir. Dönem sonunda tek bir dersle okula dönüş planlanır; ilaç, düzelmeden sonra da en az bir yıl sürdürülmek üzere devam eder.

Tedavi sürecinde size düşenler

İlk atak sonrası belirtiler geçse bile ilacın en az bir yıl, çoğu zaman daha uzun süre kullanılması önerilir; erken bırakma yinelemenin en sık nedenidir. Yan etkileri sessizce katlanmak ya da ilacı bırakmak yerine kontrolde paylaşmak, çoğu zaman bir çözüm bulunmasını sağlar. Esrar ve diğer maddelerden uzak durmak, düzenli uyumak ve kişiye özgü erken uyarı işaretlerini, örneğin uykunun bozulması ya da şüpheciliğin artması gibi, yazılı hâle getirmek koruyucudur.

Okula ve işe dönüş

İyileşme yalnızca belirtilerin azalmasıyla ölçülmez; kişinin okuluna, işine ve sosyal hayatına geri dönebilmesi de en az o kadar önemlidir. Dönüş, mümkünse kademeli planlanır: azaltılmış ders yükü, kısa çalışma saatleri ya da önce gönüllü bir etkinlik gibi. Dikkat ve bellekteki geçici güçlükler için not alma, işleri parçalara bölme ve düzenli dinlenme araları gibi stratejiler kullanılır.

Aileler için

Psikoz yaşayan bir yakına sahip olmak aileyi derinden etkiler. Sanrılar hakkında tartışmaya girmek yerine kişinin yaşadığı korkuyu kabul eden kısa cümleler kurmak ("Bunun seni çok korkuttuğunu görüyorum") daha yararlıdır. Evde eleştiriyi ve yüksek sesli tartışmaları azaltmak, öngörülebilir bir günlük düzen kurmak yinelemeyi önlemede etkilidir. Aile görüşmelerine katılmak ve aile üyelerinin kendi destek ihtiyaçlarını gözetmesi de tedavinin bir parçasıdır.

Beklemek mi, başvurmak mı?

Kırmızı bayraklar

• Seslerin kendisine ya da başkasına zarar vermesini söylemesi
• Yemek yemeyi ve sıvı almayı reddetme
• Ateş, kas sertliği ve bilinç bulanıklığının birlikte görülmesi
• Güvenliği tehlikeye atan davranışlar