Nöropsikolojik Testler

Unutkanlık, dikkat dağınıklığı ya da düşünmede yavaşlama, yetişkinlerin psikiyatri ve nöroloji polikliniklerine başvurmasının sık nedenlerindendir. Bu yakınmaların arkasında yoğun stres, uykusuzluk ya da depresyon gibi geçici ve tedavi edilebilir nedenler olabileceği gibi, erken dönem bir bellek hastalığı, geçirilmiş bir beyin hasarı ya da ilaç yan etkisi de bulunabilir. Nöropsikolojik testler, bu ayrımı yapmaya ve sorunun kapsamını ölçülebilir biçimde ortaya koymaya yardımcı olur.

Bu sayfada nöropsikolojik testlerin hangi durumlarda istendiğini, hangi alanları ölçtüğünü, uygulamanın nasıl yapıldığını ve sonuçların nasıl kullanıldığını adım adım bulacaksınız.

Kısa tanım

Nöropsikolojik değerlendirme, tek bir test değil, kişinin yakınmasına göre seçilen bir test grubudur. Kâğıt-kalem görevleri, sözel testler ve bilgisayar tabanlı uygulamalardan oluşur. Her test belirli bir bilişsel işlevi ölçer ve sonuçlar, aynı yaş ve eğitim düzeyindeki geniş bir karşılaştırma grubuyla kıyaslanır. Böylece kişinin güçlü olduğu ve zorlandığı alanların bir haritası çıkarılır.

Ölçülen alanlar

Ne zaman istenir?

• Yaşla birlikte artan unutkanlığın olağan yaşlanmayla mı yoksa bir hastalığın başlangıcıyla mı ilişkili olduğunu anlamak için
• Depresyona bağlı zihinsel yavaşlamayı erken bellek bozukluklarından ayırmak için
• Kafa travması, inme, beyin ameliyatı ya da beyni etkileyen bir enfeksiyon sonrası bilişsel durumu belirlemek için
• Uzun süreli alkol ya da madde kullanımının etkilerini değerlendirmek için
• Erişkin DEHB değerlendirmesinde ek bilgi sağlamak için
• İşe dönüş, ehliyet ya da vasilik gibi kararlar öncesinde

Uygulama adım adım

1. Klinik görüşme: Yakınmalar, başlangıç zamanı, ilerleme hızı, eğitim ve meslek geçmişi, sağlık durumu ve kullanılan ilaçlar konuşulur; mümkünse bir yakının gözlemleri alınır.
2. Test seçimi: Değerlendirmenin amacına göre uygun test grubu belirlenir.
3. Uygulama: Testler sessiz bir odada, birebir uygulanır; gerektiğinde aralarda mola verilir ve uygulama birden çok güne bölünür.
4. Puanlama ve karşılaştırma: Sonuçlar yaş ve eğitim düzeyine göre normlarla karşılaştırılır.
5. Bütünleştirme: Test bulguları; görüşme, tıbbi bilgiler ve gerekirse beyin görüntülemesiyle birlikte yorumlanır.
6. Sonuç görüşmesi ve rapor: Bulgular, nedenleri ve öneriler size ve isterseniz yakınınıza açıklanır.

Hazırlık

Depresyon mu, bellek bozukluğu mu?

Ellili yaşlardan sonra başvuranlarda en sık sorulan soru budur. Çökkün bir ruh hâli, dikkati ve zihinsel hızı belirgin biçimde düşürerek "aklım gidiyor" hissi yaratabilir; aileler de çoğu zaman en kötüsünden korkar. Tersine, bazı bellek hastalıkları ilk aylarında bir depresyonu andıran sessizlik ve ilgisizlikle başlayabilir. Testlerde ise iki durumun izlediği yol çoğu zaman farklıdır:

Tablodaki farklar her kişide aynı netlikte görülmez; yine de hangi tedaviye öncelik verileceğini belirlemede yol gösterir. Ruh hâli düzeldikten birkaç ay sonra yapılan ikinci bir ölçüm, çoğu zaman soruyu kesin olarak yanıtlar.

Somut bir örnek

Altmış dört yaşında emekli bir öğretmen, son bir yıldır isimleri unuttuğunu, okuduğu kitabı takip edemediğini ve torunlarıyla ilgilenmekten keyif almadığını anlatıyor; eşi bunun bir bunama başlangıcı olmasından korkuyor. Değerlendirmede belirgin bir depresyon saptanır. Nöropsikolojik testlerde dikkat ve hız alanlarında düşüklük görülür; ancak ipucu verildiğinde hatırlama belirgin biçimde düzelir. Depresyon tedavisi başlanır ve altı ay sonra yapılan tekrar değerlendirmede bilişsel performansın yaşına uygun düzeye geldiği görülür.

Test sırasında nelerle karşılaşırsınız?

Değerlendirme, kişiyi zorlamak için değil, bilişsel işlevlerin sınırlarını görmek için tasarlanmıştır. Bu nedenle bazı görevler kolay, bazıları ise bilerek zor seçilir; her soruyu yanıtlayamamak beklenen bir durumdur. Bir bölümde kelime listesi dinleyip hatırlamanız, ardından bir süre sonra yeniden hatırlamanız istenebilir. Bir başka bölümde süre tutularak sembol eşleştirmesi yapılır ya da karmaşık bir şekil kopyalanır. Uygulamayı yapan kişi, talimatları her görevde yeniden anlatır ve sorularınızı yanıtlar. Yorgunluk, kaygı ya da dikkat dağınıklığı hissettiğinizde bunu söylemeniz, sonuçların daha doğru yorumlanmasını sağlar; gerekirse kısa bir ara verilir.

Günlük hayat için öneriler

Raporun son sayfası, testlerde görülen tabloya göre hazırlanmış pratik önerilerden oluşur. Bellek alanında zorlanan biri için mutfak kapısına asılan haftalık plan, ilaç saatleri için telefon alarmı ve isimleri hatırlamak için yeni tanışılan kişinin adını konuşmada birkaç kez kullanma alışkanlığı önerilebilir. Dikkat ve hız alanında zorlanan biri için ise gürültüsüz bir çalışma saati, yazılı talimat isteme ve işlerin arasına kısa duraklar koyma gibi düzenlemeler öne çıkar. Bunlara ek olarak tempolu yürüyüş, iyi uyku, kalp-damar risklerinin kontrolü ve sosyal etkinliklere katılım, beynin uzun vadeli sağlığını destekleyen başlıca alışkanlıklardır.

Sonuçlar nasıl kullanılır?

• Tablo bir nörolojik hastalığı düşündürüyorsa ileri tetkik ve nöroloji görüşmesi planlanır.
• Ruh hâli, kaygı ya da uykuyla ilişkili güçlükler öne çıkıyorsa önce bunların tedavisine başlanır.
• Korunmuş beceriler belirlenir ve zorlanılan alanların yükünü bu becerilere aktaran yöntemler seçilir.
• Çalışan kişilerde görev dağılımı ya da çalışma saatleriyle ilgili öneriler yazıya dökülür.
• Bulgular, ileride yapılacak ölçümlerle karşılaştırılmak üzere kayıt altına alınır.

Beklemek mi, başvurmak mı?

Kırmızı bayraklar

• Saatler ya da günler içinde gelişen kafa karışıklığı
• Ani konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol ya da bacakta güç kaybı
• Şiddetli baş ağrısıyla birlikte bellek ya da davranış değişikliği
• Kayıp, yön bulamama ve evden çıkıp kaybolma